Aynadaki Rembrandt

Yirmili yaşlarının başında bir genç. Saçları dağınık, kaşları çatık, gözleri hafif kısık. Aynaya bakıyor ve gördüğünü birkaç hızlı mürekkep darbesiyle kâğıda geçiriyor. Yüzün yarısı gölgede. Tamamlanmış bir portre değil; bir deneme, bir alıştırma.

Bu genç Rembrandt. Ve bu, hayatı boyunca kendi yüzünü yapacağı seksenden fazla işten sadece biri.

Seksen yüz

Rembrandt’ın otoportrelerinin tam sayısı üzerine tartışma sürüyor. Bazıları atölyesindeki öğrencilerin elinden çıkmış olabilir. Ama kabaca kırk kadar yağlıboya, otuz kadar gravür ve bir düzine çizim sayılıyor. Otuz yılı aşkın bir süreye yayılan, neredeyse yıl yıl tutulmuş bir yüz günlüğü.

Bugün bir telefonun galerisini açsak benzer bir şey buluruz. Aynı yüz, farklı günlerde, farklı ışıklarda, farklı ruh hâllerinde. Selfie’nin atası diye Rembrandt’ı göstermek bu yüzden çok cazip.

Ama iki arşivi yan yana koyunca bir fark hemen göze çarpıyor.

Kaşlar, burun, çenedeki kıvrım

Genç Rembrandt’ın otoportrelerinin çoğu bir alıştırmadır. Aynanın karşısında kaşlarını çatıyor, ağzını açıyor, gözlerini büyütüyor, şaşırmış, kızmış, gülüyor gibi yapıyor. Neden? Çünkü tarih resimlerinde, İncil sahnelerinde bu ifadeleri boyaması gerekiyordu, ve elindeki en ucuz, en sabırlı model kendi yüzüydü.

Yani bu yüzler “işte ben” demiyor. “Öfke böyle görünür”, “şaşkınlık böyle görünür” diyor. Rembrandt kendini göstermiyor, kendi yüzünü bir ders kitabı olarak kullanıyor.

Selfie ise çoğu zaman tersini yapar. İfadeyi değil, görüntüyü düzeltir. En iyi açıyı, en iyi ışığı, en iyi hâli seçer; ötekiler silinir. Rembrandt’ın arşivinde ise silinen yok. Çatık kaşlar da, yorgun gözler de duruyor.

Yaşlanan yüz

Otoportrelerin asıl gücü, sona doğru ortaya çıkıyor.

Rembrandt ellili yaşlarında iflas etti. Evi ve koleksiyonu satıldı, sevdiklerinin çoğunu kaybetti. Bu yıllarda yaptığı otoportrelerde yüz ağırlaşıyor. Gözaltları düşük, burun kalınlaşmış, ten lekeli. Ve Rembrandt bunları hiç saklamıyor.

Bu tabloda Rembrandt, ressam olarak, elinde paletiyle duruyor. Arkasında duvarda iki büyük daire yayı var; ne anlama geldikleri hâlâ tartışılıyor. Yüzü yorgun ama bakışı dik. Bir mazeret de sunmuyor, bir teselli de.

Selfie bir ânı durdurmaya çalışır. Rembrandt’ın otoportreleri zamanın geçtiğini kaydediyor.

Hesap, aynaya neden baktığındır

Kendi yüzünü çekmekte bir sorun yok. Rembrandt da bunu yaptı, hem de defalarca. Hatta otoportreleri dönemin koleksiyoncuları tarafından aranıyordu; ünlü bir ressamın yüzü, bir tür imzaydı.

Fark, aynaya neden baktığında. Beğenilmek için mi, anlamak için mi? Bir görüntüyü düzeltmek için mi, bir yüzü öğrenmek için mi?

Bir sonraki kez telefonu kendine çevirdiğinde küçük bir deneme: en iyi kareyi değil, en dürüst kareyi sakla. Otuz yıl sonra geriye dönüp baktığında, hangisinin daha çok şey anlattığını göreceksin.