Sırtını dönen gezgin

Kayalık bir tepenin zirvesinde bir adam duruyor. Koyu yeşil bir palto, elinde bir baston, rüzgârda dağılmış saçlar. Önünde, aşağıda, uçsuz bucaksız bir sis denizi. Sisin içinden kayalar, uzakta dağ zirveleri yükseliyor.

Adamın yüzünü göremiyoruz. Sırtı bize dönük.

Tanıdık bir poz

Bu tabloyu ilk kez görenlerin çoğu, onu daha önce görmüş gibi hisseder. Çünkü görmüştür. Bir seyahat fotoğrafında, bir kitap kapağında, bir motivasyon posterinde, sayısız sosyal medya paylaşımında. Bir kişi, sırtı kameraya, önünde bir manzara: bir uçurum, bir okyanus, bir şehir ışıkları, bir dağ.

Bu poz öyle yaygın ki, neredeyse bir klişe. Ama nereden geldiğini düşünmek ilginç.

Rückenfigur

Almancada bu figürün bir adı var: Rückenfigur, yani “sırt figürü”. Friedrich bu figürü sık kullandı: bir denize bakan kadın, bir ay doğumunu izleyen iki adam, bir pencereden dışarı bakan biri. Hepsinde yüz yok. Hepsinde figür, bizim yerimize bakıyor.

Neden işe yarıyor? Çünkü yüzü olmayan bir figür, herkes olabilir. Onun ne hissettiğini yüzünden okuyamayız. O yüzden kendi hislerimizi onun yerine koyarız. Figür bir kapı gibi çalışır: onun gözünden manzaraya bakarız.

Romantik dönem, doğanın insanı küçülten, ürperten, hayranlıkla ürküten gücünü arıyordu. Buna “yüce” diyorlardı. Friedrich’in gezgini bu duyguyu bizim yerimize yaşıyor; biz de onunla birlikte yaşıyoruz.

Yüzü göstermemek, izleyiciye kendi yüzünü koyacak bir yer açmaktır.

Aynı poz, ters yön

Peki bugünkü seyahat fotoğrafıyla Friedrich’in tablosu arasındaki fark ne?

İlk bakışta hiçbir şey. Ama bir yön farkı var. Friedrich’in tablosunda figür küçük bir araç. Tablonun konusu manzara ve o manzaranın uyandırdığı duygu. Figür, izleyicinin oraya girebilmesi için konmuş.

Bugünkü seyahat fotoğrafında ise çoğu zaman tersi. Manzara araç, konu kişinin kendisi. “Buradaydım” demenin bir yolu. Sırt dönük, ama fotoğraf yine de kişi hakkında.

Bu kötü bir şey değil; ikisi farklı işler yapıyor. Ama izleyici bu farkı hisseder. Bir manzarada kendini kaybetmek ile birinin bir manzarada kendini göstermesini izlemek aynı deneyim değil.

Hesap, figürün boyutudur

Friedrich’in gezgini kadrajın ortasında, büyük. Ama sisin genişliği karşısında hâlâ küçük. Tablonun dengesi bu: insan önemli, ama doğanın karşısında mütevazı.

Bir sonraki manzara çekiminde, birini sırtından kadraja koyarken küçük bir soru sor: Bu fotoğraf manzara hakkında mı, yoksa kişi hakkında mı? Cevabına göre figürü büyüt ya da küçült. Friedrich’in sırrı, figürü tam olarak manzaraya kapı açacak kadar büyük tutmaktı. Ne bir adım fazla, ne bir adım eksik.