Takipçinin atası bir kartvizit

1850’lerin sonunda bir fotoğrafçının stüdyosuna girdiğinizi düşünün. Portrenizi çektirmek istiyorsunuz. Fotoğrafçı sizi tek bir poz için değil, sekiz poz için ayakta tutuyor. Makinesinde birden çok mercek var ve aynı cam levhaya sekiz küçük görüntü birden düşüyor.

Birkaç gün sonra elinize, kartvizit büyüklüğünde, kalın bir kartona yapıştırılmış bir deste fotoğraf veriliyor. Kendi yüzünüz, onlarca kez.

Carte de visite

Bu formatın adı carte de visite, yani ziyaret kartı. Paris’li fotoğrafçı André Adolphe-Eugène Disdéri 1854’te bu çoklu mercekli yöntemin patentini aldı. Buluşun özü teknik değil ekonomikti: bir portre, tek seferde birden çok kopya üretildiği için, o güne kadar görülmemiş kadar ucuzladı.

Ve ucuzlayan her şey gibi, hızla çoğaldı.

İnsanlar kartlarını arkadaşlarına, akrabalarına, ziyaret ettikleri evlere bırakmaya başladı. Karşılığında onlarınkini aldılar. Kısa sürede her evde bu kartları dizmek için özel albümler belirdi. Kalın sayfalı, önceden kart boyutunda yuvaları açılmış albümler.

Ünlülerin yüzü

İşin asıl patlaması, fotoğrafçıların ünlüleri çekip kartlarını satmaya başlamasıyla oldu. İmparatorun, kraliçenin, aktrislerin, generallerin, yazarların kartları vitrinlerde satılıyordu. İnsanlar kendi ailelerinin kartlarının yanına bu yüzleri de diziyordu.

Kraliçe Victoria’nın ve ailesinin portreleri yüz binlerce satılmıştı. Bir ünlünün popülerliği, kartının kaç tane satıldığıyla ölçülebiliyordu. Döneme ad bile verildi: kartomani.

Durup bakın:

• Kendi fotoğrafınızı çoğaltıp dağıtıyorsunuz.
• Başkalarının fotoğraflarını topluyorsunuz.
• Ünlülerin yüzlerini arkadaşlarınızınkiyle aynı albümde tutuyorsunuz.
• Popülerlik, dolaşımdaki kopya sayısıyla ölçülüyor.

Bu, bir profil sayfasının, bir akışın ve bir takipçi sayısının neredeyse birebir tarifi.

Takipçi sayısı yeni bir fikir değil. Yeni olan, sayının kendisinin görünür olması.

Poz vermek öğrenilir

Carte de visite stüdyolarının bir başka mirası daha var: pozun standartlaşması. Stüdyolarda aynı sütun, aynı perde, aynı sandalye, aynı “elini masaya koy, hafif yana bak” talimatı vardı. Kısa sürede herkes aynı şekilde durmaya başladı, çünkü bir portrenin “nasıl görünmesi gerektiğini” artık herkes biliyordu.

Bugünün de bir sütunu, bir perdesi var: aynı açı, aynı ışık halkası, aynı yarım gülümseme. Bunları kimse zorla öğretmiyor. Yalnızca o kadar çok görüyoruz ki, bir portrenin başka türlü olabileceğini unutuyoruz.

Hesap, albümde nerede durduğundur

Carte de visite albümlerinden bugün koleksiyonculara en değerli gelenler ünlülerinki değil. Onlar çok basıldığı için hâlâ bol bulunuyor. Asıl nadir olanlar, standart pozu bozan, sıradışı duran, bir şekilde kendisi olarak kalmış sıradan insanların kartları.

Bir akışta öne çıkmak için daha çok kopya gerekmez. Albümde ötekilere benzemeyen tek kart olmak yeterli.