Tavana bakan göz

Roma’daki Sant’Ignazio kilisesinin ortasında, yere gömülü küçük, yuvarlak bir mermer taş var. İnsanlar kiliseye girer, o taşı arar, üstüne basar ve başlarını kaldırır.

O taş bir anıt değil. Bir seyir noktası.

Düz bir tavan, açık bir gökyüzü

1690’larda Cizvit ressam Andrea Pozzo’ya kilisenin tonoz tavanını boyama işi verildi. Yaptığı şey, tavanı bir resim yüzeyi olmaktan çıkarmaktı. Duvarların mimarisini boyayla yukarı doğru devam ettirdi: sütunlar, kemerler, pencereler, balkonlar. Hepsi gerçek taşın bittiği yerden başlayıp göğe doğru yükseliyor. Ortada, bu sahte mimarinin açıldığı yerde gökyüzü, bulutlar ve azizler var.

Doğru yerden bakınca tavan yok olur. Kilise sanki çatısız, doğrudan cennete açılıyormuş gibi görünür.

Ama “doğru yerden” kısmı önemli. Bu tür perspektif resmi — İtalyanca adıyla quadratura — tek bir göz için hesaplanır. Mermer taşın üstünden baktığınızda sütunlar dimdik yükselir. Birkaç metre yana kaydığınızda eğilmeye, bükülmeye başlarlar. Yanılsama, izleyicinin tam olarak nerede durduğunu bildiği için çalışır.

Pozzo aynı kilisede bir adım daha ileri gitti. Kilisenin kubbesi para yetmediği için hiç yapılamamıştı. Pozzo, kubbenin olması gereken yere düz, yuvarlak bir tuval astı ve üstüne bir kubbenin içini boyadı. Aşağıdan, doğru noktadan bakınca kubbe oradadır. Yan koridordan bakınca düz bir tuval.

Kadraj bedeni bilir

Dikey videoyu genellikle bir kısıt olarak konuşuyoruz: sinemanın geniş kadrajı telefona sığmadı, biz de onu yan çevirip daralttık. Bir kayıp gibi.

Pozzo’nun tavanı bize başka bir şey söylüyor. Bir kadrajın biçimi, izleyicinin bedeniyle ilgili bir bilgidir. Pozzo seyircinin ayakta durduğunu, başını geriye attığını, yukarı baktığını biliyordu ve bütün resmi bu duruşa göre kurdu. Göz yerden göğe doğru tırmanır: önce taş, sonra sütun, sonra bulut, en sonda ışık.

Telefon da bir beden bilgisi. Telefon tek elle, dik tutulur, yüze yakındır. Göz ekranı yukarıdan aşağıya tarar. Başparmak alttadır. Dikey kadrajı iyi kullanan biri bunları bilerek kurar: en önemli şeyi gözün ilk düştüğü yere, yazıyı başparmağın örtmeyeceği yere koyar, hareketi yukarıdan aşağıya ya da aşağıdan yukarıya akıtır.

Her kadraj bir soru sorar: izleyici nerede duruyor? Cevabı bilmeyen kadraj, kimse için kurulmamıştır.

Dikeyin uzun geçmişi

Dikey biçim zaten yeni değil. Sunak resimlerinin çoğu dikeydi, çünkü göğe doğru bakan bir hikâye anlatıyorlardı: yerde insanlar, ortada azizler, tepede Tanrı. Japonların duvara asılan uzun resim tomarları dikeydi, çünkü göz bir dağın eteğinden zirvesine doğru gezdirilsin diye yapılmışlardı. Portrelerin neredeyse hepsi dikeydir, çünkü ayakta duran bir insan dikeydir.

Yatay kadraj bir manzarayı, bir kalabalığı, bir ufku anlatır. Dikey kadraj ise bir yükselişi ya da bir insanı anlatır. Bu yüzden dikey videoda manzara çoğu zaman kaybolur, bir yüz ise neredeyse her zaman kazanır.

Hesap, mermer taşı koymaktır

Pozzo’nun en akıllıca hamlesi belki de tavanın kendisi değil, yerdeki o küçük taştı. Seyirciye nerede durması gerektiğini söyledi. Yanılsamayı açıkça ilan etti: “buradan bak, o zaman görürsün.”

Dikey bir video kurarken sorulacak soru “yatay sahneyi nasıl sığdırırım” değil. İzleyicinin mermer taşı nerede? Onu bulduğunuzda, tavanın geri kalanı kendiliğinden yükselir.