Bir alay, bir akım

Bir liman, sabahın erken saati. Sis ve duman her şeyi yutmuş. Gri-mavi bir gökyüzü, gri-mavi bir su. Uzakta vinçlerin, bacaların, direklerin silüetleri. Önde bir kayık, içinde bir kürekçi. Ve ortada, sisin içinden bakan, turuncu, küçük, kararlı bir güneş.

Monet bu tabloyu 1872’de, Le Havre limanında yaptı. Hızlı, gevşek fırça darbeleriyle, bir sabahın geçici havasını yakalamak için.

“Bir izlenim, elbette”

1874’te Monet ve bir grup arkadaşı, resmi Salon’un reddettiği bir sergiyi kendi başlarına açtı. Monet bu tabloyu da sergiye koydu. Katalog için bir isim istendiğinde, “Le Havre’ın manzarası” diyemeyeceğini düşünüp basitçe “İzlenim” yazdırdığını sonradan anlatacaktı.

Serginin ardından, bir mizah dergisinde, eleştirmen Louis Leroy uzun, alaycı bir yazı yayımladı. Başlığı: “İzlenimcilerin Sergisi.” Yazıda hayali bir akademik ressamın sergiyi gezdiğini, gördükçe çıldırdığını anlattı. Monet’nin tablosu için şöyle bir cümle kuruyordu, kabaca: bir izlenim, elbette; bu kadarı belliydi. Duvar kâğıdının taslağı bile bu deniz manzarasından daha bitmiş görünürdü.

Leroy’un amacı açıktı: bu ressamların işlerini bitmemiş, özensiz, ciddiyetsiz göstermek. “İzlenimci” bir hakaretti.

Hakareti sahiplenmek

Ama bir şey oldu. İsim tuttu. Ve ressamlar, birkaç yıl içinde, bu ismi kendileri kullanmaya başladı. Sonraki sergilerinden birini açıkça “İzlenimciler” adıyla açtılar.

Alay, bir bayrağa dönüştü. Bugün “İzlenimcilik” dediğimiz şey, sanat tarihinin en sevilen, en pahalıya satılan, en kalabalık müze salonlarını dolduran akımı. Adını da, onu küçümsemek isteyen bir eleştirmene borçlu.

Bu hikâye sanat tarihinde tek örnek değil. “Gotik” de bir zamanlar “barbar” anlamında kullanılan küçümseyici bir kelimeydi. “Barok” muhtemelen “biçimsiz inci” anlamına gelen bir kelimeden geliyor; tuhaf, aşırı demekti. “Fovizm”, “vahşi hayvanlar” anlamındaki bir alaydan doğdu.

Bir akımın adını çoğu zaman onu anlamayanlar koyar. Akımı ise o adı sahiplenenler kurar.

İnternetin alayları

İnternet bu döngüyü hızlandırdı. Bir topluluğu, bir estetiği, bir tarzı küçümsemek için uydurulan bir etiket, bazen birkaç hafta içinde o topluluğun kendi adı oluyor. Dalga geçmek için icat edilen bir kelime, bir tişörtün üstüne basılıyor, bir hesabın adı oluyor, bir kimliğe dönüşüyor.

Bunun bir gücü var. Bir hakareti kabul edip taşımak, onu silahsızlandırır. Artık kimse onu size karşı kullanamaz; çünkü siz onu zaten gururla giyiyorsunuz.

Hesap, işin sağlamlığıdır

Ama bir koşul var. İzlenimciler hakareti sahiplenebildi, çünkü işleri sağlamdı. Monet’nin tablosu “bitmemiş” değildi; bitmemiş görünmesi bir tercihti. O gevşek fırça darbeleri, bir ânın geçiciliğini yakalamanın en doğru yoluydu. Leroy haklıydı: bu bir izlenimdi. Sadece bunun bir kusur değil, bir amaç olduğunu göremedi.

Eleştiri geldiğinde sorulacak soru “haklı mı” değil. Bazen haklıdır. Asıl soru: Eleştirilen şey, benim bilerek yaptığım bir tercih mi? Eğer öyleyse, belki o eleştiriyi bir bayrak yapmanın zamanı gelmiştir.