Bir lalenin fiyatı

Bir resimde maymunlar ticaret yapıyor. Biri elinde bir laleyle övünüyor, biri kâğıt üstünde hesap tutuyor, biri masada para sayıyor. Arkada, sağda biri mahkemeye sürükleniyor. Solda, bahçenin köşesinde başka bir maymun lalelere işiyor.

Bu, Genç Jan Brueghel’in 1640 civarında yaptığı bir hiciv. Konusu, birkaç yıl önce Hollanda’yı sarsan bir çılgınlık: laleler.

Bir çiçek, bir servet

On yedinci yüzyılın başında lale Hollanda’da yeni ve egzotik bir çiçekti. Osmanlı topraklarından Avrupa’ya gelmişti ve zenginlerin bahçesinde bir statü işaretiydi. En çok aranan laleler ise tek renkli olanlar değil, yaprakları alev gibi damarlı, çizgili, iki renkli olanlardı.

Bunların en ünlüsünün adı Semper Augustus’tu: beyaz zemin üstünde kıpkırmızı alevler. Çok azdı ve sahipleri satmak istemiyordu. Dönemin anlatılarına göre tek bir soğanına, Amsterdam’da bir kanal evi alacak kadar para teklif edildi.

1636–1637 kışında lale ticareti tavan yaptı. İnsanlar henüz topraktan çıkmamış soğanları, üstelik kâğıt üstünde, alıp satıyordu. Fiyatlar haftalar içinde katlanıyordu. Sonra Şubat 1637’de, Haarlem’de bir açık artırmada alıcılar gelmedi. Fiyatlar birkaç gün içinde çöktü.

Güzelliği bir hastalık yapıyordu

Hikâyenin en tuhaf kısmı, o yıllarda kimsenin bilmediği bir şey. Laleleri alev desenli yapan şey, bir virüstü.

Bugün mozaik virüsü dediğimiz bu hastalık, bitkinin rengini dengesiz dağıtıyor, yapraklarda o ünlü alevleri çiziyordu. Ama aynı virüs soğanı zayıflatıyor, her yıl biraz daha küçültüyordu. Yani en değerli çiçek, aynı zamanda hasta olan çiçekti. Güzelliğini tekrarlamak neredeyse imkânsızdı: bir alev desenli lalenin tohumundan aynı lale çıkmıyordu.

Bir trendin neden patladığını açıklamaya çalışırken bu hikâyeye dönmek faydalı. Bir şeyin değeri çoğu zaman güzelliğinden değil, tekrarlanamazlığından gelir. Herkesin kopyalayabildiği bir şey trend olur ama değerli olmaz. Kimsenin tam olarak kopyalayamadığı bir şey ise, bazen bir kusurdan doğsa bile, bir servet eder.

Çılgınlık anlatıldığı kadar büyük müydü

Lale çılgınlığı yüzyıllardır ekonomi kitaplarında ilk büyük balon olarak anlatılır: ülke iflas etti, insanlar evlerini kaybetti, kanallara atladı.

Oysa son yıllardaki tarih araştırmaları başka bir tablo çiziyor. Tarihçi Anne Goldgar arşivleri tek tek taradığında, çöküşten gerçekten mahvolan pek kimseyi bulamadı. Ticaret daha çok zengin tüccarlar ve zanaatkârlar arasında dönmüştü. Hollanda ekonomisi etkilenmemişti bile. Felaket anlatılarının büyük kısmı, çöküşün hemen ardından yayılan, açgözlülüğü kınayan ahlak broşürlerinden ve hicivlerden geliyordu. Tam da yukarıdaki maymunlu resim gibi.

Yani lale çılgınlığının kendisinden daha büyük bir şey vardı: lale çılgınlığı hakkındaki çılgınlık. Hikâye, olaydan daha hızlı yayıldı.

Bir trendin boyutunu ölçmek zordur. Bir trend hakkındaki paniğin boyutunu ölçmek daha da zor.

Bu da tanıdık gelmeli. Bir akım internette patladığında, akımın kendisinden çok onun hakkındaki yorumları görürüz: “Herkes bunu yapıyor”, “Bu işin sonu kötü”, “Bu nesil aklını kaybetti.” Çoğu zaman bu yorumları yapanlar, akımı yaşayanlardan çok daha kalabalıktır.

Hesap, hangi laleyi yetiştirdiğindir

Lale çılgınlığı gelip geçti. Lale kalmadı mı? Kaldı. Hollanda bugün hâlâ dünyanın lale bahçesi. Fırtınanın ortasında soğan fiyatına bakanlar kaybetti. Fırtınadan sonra bahçesine dönüp lale yetiştirmeye devam edenler, dört yüz yıllık bir sektör kurdu.

Bir trendle karşılaştığınızda sorulacak soru “şimdi atlamalı mıyım” değil. Fırtına bittiğinde bahçemde ne kalacak?