Bir yemek odasındaki Satürn

Bir müzede duran resimlerin çoğu bir izleyici için yapılmıştır. Bir kilise, bir kral, bir tüccar, bir salon jürisi. Resim, kime bakacağını bilerek doğar.

Bu resim öyle değil.

Francisco de Goya yetmişli yaşlarına yaklaşırken, Madrid’in hemen dışındaki evinin duvarlarına on dört resim yaptı. Bugün onlara Kara Resimler diyoruz. Adlarını o koymadı; hiçbirine başlık vermedi, hiçbirini göstermedi, hiçbiri hakkında bir satır yazmadı. Resimler tuvale bile yapılmadı: doğrudan evin sıvasına boyandı. Satürn’ün, evin alt katında, sonradan yemek odası olduğu söylenen bir duvarda durduğu biliniyor.

Yani bir adam, her gün yemek yerken, bir tanrının kendi çocuğunu yediğini görüyordu.

Aynı hikâye, iki resim

Mit bilinir: Satürn — Yunanlıların Kronos’u — çocuklarından birinin onu tahttan indireceği kehanetini duyar ve bunu önlemek için her doğan çocuğunu yutar.

Goya’dan iki yüz yıl önce Rubens aynı sahneyi yaptı, ve o resim de bugün Goya’nınkiyle aynı müzede, Prado’da asılı. Rubens’in Satürn’ü yaşlı ama heybetli bir tanrıdır; bir bebeğin göğsünü ısırırken yüzünde bir tür kararlılık vardır. Tepede kehaneti hatırlatan yıldızlar parlar. Hikâye eksiksizdir: sebep, eylem, kozmik düzen. Korkunç ama anlaşılır.

Goya’nın resminde bunların hiçbiri yok. Yıldız yok, gökyüzü yok, bebek yok. Satürn’ün elindeki beden bir çocuk bedeni değil, bir yetişkinin başsız gövdesi. Arka plan simsiyah. Kehanetten, sebepten, düzenden hiçbir iz kalmamış.

Geriye yalnızca eylem kalmış. Ve eylemi yapan yüz.

Gözler

Resme ilk baktığınızda gözünüz ağza gider: kan, kopmuş kol, açılmış çene. Ama ikinci bakışta göze takılan başka bir şey olur.

Satürn’ün gözleri.

Bu bir avcının gözleri değil. Tatmin olmuş bir yırtıcının da değil. Fal taşı gibi açılmış, beyazları görünen, neredeyse yalvaran gözler. Bu yüz, yaptığı şeyi yapmak zorunda olduğuna inanan ve yaptığı şeyden kendisi de dehşete düşmüş birinin yüzü.

Rubens’in Satürn’ü bir kehanete itaat ediyordu. Goya’nın Satürn’ü bir korkuya teslim olmuş. İlki bir tanrı, ikincisi bir insan.

En korkunç canavar, kendi yaptığından korkan canavardır. Çünkü durmayacağını o da biliyor.

Kime bakıyor

Resmin önünde durduğunuzda, Satürn size bakıyormuş gibi gelir. Ama bu resmin ilk ve uzun yıllar boyunca tek izleyicisi Goya’nın kendisiydi. Yıllar önce geçirdiği bir hastalıktan sonra tamamen sağır kalmıştı. İspanya, Napolyon savaşlarının ve ardından gelen baskının içinden geçmişti; Goya o vahşeti kendi gravürlerinde, Savaşın Felaketleri’nde, yıllarca kaydetmişti.

Satürn’ün kim olduğuna dair yorumlar sayısız: kendi çocuklarını yiyen İspanya, kendi halkını yiyen iktidar, kendi gençliğini yiyen zaman, ya da ressamın kendisi. Goya bunların hiçbirini söylemedi. Söylememesi de bir tercihti: bu resim bir mesaj değil, bir aynaydı. Ve o aynanın karşısında her sabah yalnızca bir kişi oturuyordu.

Hesap, kimin için yaptığındır

Bir işi başkası için yaptığınızda, ister istemez onun gözüyle bakarsınız. Neyin fazla, neyin çirkin, neyin anlaşılmaz kalacağını onun yerine tartarsınız. Bu kötü bir şey değil; zanaatın büyük kısmı budur.

Ama Goya’nın duvarı bize başka bir şey gösteriyor. Hiçbir jüriye, hiçbir müşteriye, hiçbir algoritmaya hesap vermeyen bir resim, başka türlü yapılmış hiçbir resmin gidemeyeceği bir yere gidebiliyor.

Belki de her birimizin bir duvarı olmalı. Kimse görmesin diye yaptığımız, ama en dürüst işimizin durduğu.