Yüz atasözü, bir köy

Kalabalık bir köy. Evler, çatılar, bir nehir, bir köprü, bir kule. Ve her yerde, her köşede, tuhaf şeyler yapan insanlar.

Bir adam duvara kafasını vuruyor. Bir kadın kocasının omzuna mavi bir pelerin geçiriyor. Biri domuzların önüne gül serpiyor. Biri kuyuya düşen buzağıyı ancak şimdi fark edip kuyuyu kapatıyor. Bir çatı pastalarla kaplı. Biri iki taburenin arasına oturmaya çalışıp düşüyor.

Bir görsel sözlük

Bu sahnelerin her biri, dönemin Flaman ve Hollanda dilinde kullanılan bir deyimin kelimesi kelimesine çizilmiş hâli. Araştırmacılar tabloda yüzü aşkın atasözü ve deyim tespit etti.

“Duvara kafa vurmak”, imkânsız bir şeyi zorlamak demek. “Domuzların önüne gül atmak”, değerli bir şeyi anlamayana sunmak. “Kuyuya buzağı düştükten sonra kuyuyu kapatmak”, iş işten geçtikten sonra önlem almak. “Kocasına mavi pelerin giydirmek”, onu aldatmak. “İki tabure arasında külle oturmak”, iki seçenek arasında kararsız kalıp ikisini de kaybetmek.

Bazılarının Türkçede neredeyse birebir karşılığı var: “Atı alan Üsküdar’ı geçti” ile aynı ruh.

Meme’in atası

Dönemin insanı bu tabloya baktığında ne görüyordu? Bir bilmece. Bir oyun. Her köşede tanıdık bir deyimi yakalamanın küçük keyfi. Bir sahneyi görünce “haa, bu da şu!” demek.

Bugün aynı şeyi bir meme ile yapıyoruz.

Bir meme, bir fikri ya da durumu herkesin tanıdığı bir görsel kalıba oturtur. Tanıdık bir yüz ifadesi, tanıdık bir sahne, tanıdık bir düzen. Anlamı ancak o ortak dili bilen anlar. Bilmeyen için tuhaf, anlamsız bir görüntü. Bilen için bir göz kırpması.

Bruegel’in atasözleri de aynı şekilde çalışıyordu. 1559’da Anvers’te yaşayan biri için her sahne komikti. Beş yüz yıl sonra bize açıklama gerekiyor. Tıpkı bugünkü bir meme’in birkaç yıl sonra, bağlamını bilmeyen biri için anlamsız kalacağı gibi.

Bir görsel şaka, ortak bir dil gerektirir. Dil unutulunca şaka da susar, ama resim kalır.

Bir aptallar dünyası

Tablonun eski adlarından biri, dönemin kaynaklarına göre “Mavi Pelerin” ya da “Dünyanın Aptallığı” idi. Yani Bruegel sadece deyimleri toplamıyordu. İnsanların hâllerini, zaaflarını, saçmalıklarını topluyordu. Tersine dönmüş bir dünya: herkes yanlış şeyi yapıyor, herkes kendi saçmalığına dalmış.

İyi bir meme de sadece komik değildir. Bir zaafı, bir absürtlüğü, herkesin bildiği ama söylemediği bir durumu yakalar. Gülmenin arkasında bir tanıma vardır: “evet, biz böyleyiz.”

Hesap, ortak dili bilmektir

Bir kitleye seslenen her içerik, bir ortak dil kurar. Bruegel’in kitlesi Flaman atasözlerini biliyordu. Bugünkü kitlenin de kendi atasözleri, kendi kalıpları, kendi şakaları var.

Bir sonraki paylaşımda sorulacak soru “bu komik mi” değil. Bu şakayı anlamak için hangi dili bilmek gerekiyor, ve izleyicim o dili konuşuyor mu? Bruegel’in yüz atasözü, onları bilenler için bir şölen. Bilmeyenler için bir kalabalık.